Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi’nde görevli ve SETA araştırmacısı olan Prof. Dr. Erman Akıllı, Teknokutup çağında küresel jeopolitik konularını ve bağlantılı egemenlik kavramını Anadolu Ajansı için analiz etti.
***
Küresel sistemin değişim dönemleri genellikle geriye dönüp bakıldığında anlaşılır. Ancak 16 Temmuz 2026 tarihi, bu dönüşüm anlarının bilincinde olduğumuz nadir bir gün olarak kaydedildi. O gün Şanghay’da, aralarında Rusya, Kazakistan, Pakistan, Endonezya ve Laos'un da bulunduğu 29 ülke, Dünya Yapay Zeka İşbirliği Örgütü (WAICO) için imza attı. Çin adına Dışişleri Bakanı Wang Yi imzayı atarken, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres de törene katıldı. WAICO, Şanghay merkezli, bağımsız bir hükümetler arası kuruluş olarak tanımlansa da, teknokutup dünya düzeni için çok daha derin bir anlam taşımakta. Artık bloklar, kurumsal kimliklerini kazanmış, belirsizlik dönemi kapanmış ve saflaşma dönemi başlamıştır.
Diğer yanda, ABD’nin Dışişleri Bakanlığı tarafından Aralık 2025'te başlatılan Pax Silica girişimi yer alıyor. Bu yapı, yapay zeka modellerini, yarı iletken tedarik zincirlerini ve kritik mineralleri güvenilir ortaklar arasında yeniden düzenlemeyi amaçlıyor. Altı ay sonra, Haziran 2026'da gerçekleştirilen ikinci zirvede, imzacı ülke sayısı 24’e ulaştı. Bu mimari, teknolojik erişimi jeopolitik uyum kriterlerine bağlı hale getiren bir mekanizma olarak işliyor.
16 Temmuz sonrasında teknokutup dünyada resmin netleştiği söylenebilir. Bir tarafta ABD ve onun teknolojik altyapısı, Pax Silica'nın altında toplanan devletler; diğer tarafta ise Çin ve onun teknoloji ekosistemi ile WAICO çatısı altında bir araya gelen devletler bulunmaktadır. Yeni bloklar, eski Soğuk Savaş yıllarını ve iki kutuplu dünya düzenini anımsatıyor. O dönemde bloklar askeri üslerle tanımlanırken, günümüzde sınırlar veri merkezleri ve yapay zeka altyapılarıyla belirleniyor. Sadakat artık silah alımlarıyla değil, verinin nerede işlendiğiyle ölçülüyor.
Her iki kutup, yalnızca donanım sağlamıyor; aynı zamanda bir bilgi üretim sistemi ve anlam mimarisi sunuyor. Hangi kutbun modelleriyle düşünülüyorsa, dünya o kutbun bakış açısıyla yorumlanıyor. Bu durum, epistemik bağımlılık tehlikesine işaret ediyor. Bilişsel diplomasi açısından, teknoloji rekabetinin merkezi zihinler ve bilgi altyapılarıdır. Devletler, bilişsel varlık, uygulama ve dayanıklılık açısından değerlendiriliyor.
Soğuk Savaş analojisinin sınırları burada belirginleşiyor. Yeni bloklaşma, geçirgen ve katmanlı bir yapıya sahip. Kazakistan, Haziran 2026’da Pax Silica Deklarasyonu’na, ardından WAICO'nun kurucu üyeleri arasına katıldı. Orta ölçekli güçlerin her iki kutupla da temas kurma isteği, yeni düzenin mutlak sadakat yerine dereceli hizalanmalara imkan tanıdığını gösteriyor. Ancak bu esneklik yanıltıcı olabilir çünkü altyapı seçimleri geri döndürülemez bağımlılıklar yaratabilir.
Bu tür bir esnekliğin örneklerinden biri Türkiye’nin duruşu. Türkiye, Haziran 2026'da Washington zirvesinde Yapay Zeka Fırsatı Ortak Bildirisi’ni imzalarken, Pax Silica Deklarasyonu’na dahil olmadı. Bu seçici katılım stratejisi, platformlarla temas kurmayı ancak blok disiplini altına girmemeyi hedefliyor.
Bu ilkeli duruş, ancak yerli kapasiteyle desteklenebilir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından açıklanan Yapay Zeka Eylem Planı ve TÜBİTAK’ın geliştirdiği yerli büyük dil modeli Bilge, Türkiye’nin kendi bilgi zeminini üretme isteğinin göstergeleridir. Türkiye, OECD, BM ve G20 gibi platformlarda insan merkezli yapay zeka standartları için çaba gösteriyor ve Küresel Güney ile kurduğu bağlar sayesinde geniş coğrafyanın sesi olmayı hedefliyor.
Soğuk Savaş döneminde, üçüncü bir yol arayanlar Bağlantısızlar Hareketi'ni kurdu. Teknokutup çağında tarafsızlık yerine bağlantılı egemenlik ön plana çıkıyor. Türkiye’nin hedefi, kendi teknolojik egemenliğini inşa ederek dijital alanda bağımsızlık sağlamaktır.
[Prof. Dr. Erman Akıllı, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi'nde öğretim üyesi ve SETA'da araştırmacıdır.]
* Makalelerdeki fikirler yazara ait olup Anadolu Ajansı'nın editoryal politikasını yansıtmayabilir.
Yorumlar
Yorum yapabilmek için giriş yap veya üye ol