İzmir’in Seferihisar ilçesine bağlı Sığacık’ta bulunan Teos Antik Kenti, antik dönemde ticaretin, sanatın ve düşüncenin önemli merkezlerinden biri olarak öne çıkıyordu. Kuzey ve güneyindeki iki limanıyla Akdeniz dünyasına açılan kent, tüccarların, sanatçıların, düşünürlerin ve dönemin siyasi aktörlerinin buluşma noktalarından biriydi.
Antik İonia’nın 12 kent devletinden biri olan Teos’un merkezinde bulunan yaklaşık 2 bin 200 yıllık meclis binası, kentin yönetim ve toplumsal yaşamına ilişkin önemli bilgiler barındırıyor. Bir dönem kent yönetiminin kararlarının alındığı yapıda, eğitim ve kültür faaliyetlerinin de gerçekleştirildiği yazıtlar sayesinde anlaşılıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi adına 2010 yılından bu yana yürütülen kazı ve restorasyon çalışmaları, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla devam ediyor.
Teos Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Musa Kadıoğlu, agoranın kuzeybatısında yer alan meclis binasının işlevine ilişkin şu bilgileri verdi:
“Burası Teos kent devletinin meclis binası. Danışma meclisi burada toplanıyor ve kentin geleceğiyle ilgili kararlar alıyordu. Ancak yapının önemini artıran başka bir özelliği daha var. Ele geçen yazıtlar, burasının yalnızca meclis toplantıları için kullanılmadığını, eğitim ve kültür faaliyetlerine de ev sahipliği yaptığını gösteriyor”
Yaklaşık 800 kişilik kapasiteye ve 17 sıra oturma basamağına sahip olan yapıya Roma döneminde bir sahne eklendi. Böylece meclis binası, yönetim işlevinin yanı sıra kültürel etkinliklerin gerçekleştirildiği bir mekâna da dönüştü.
Restorasyon çalışmaları 2026’da büyük ölçüde tamamlandı
Meclis binasında 1960’lı yıllarda yapılan kazılarda yalnızca birkaç oturma basamağı ortaya çıkarılabilmişti. Sistemli çalışmaların 2010 yılında başlamasıyla yapının mimari unsurları aşamalı olarak gün yüzüne çıkarıldı.
Kadıoğlu, çalışmaların başlangıcında yapının yalnızca üst bölümündeki birkaç basamağın görülebildiğini belirterek güney ve kuzey analemma duvarlarıyla oturma basamaklarının ortaya çıkarıldığını, restorasyonun büyük ölçüde tamamlandığını ifade etti.
Ankara Üniversitesi öncülüğünde yürütülen çalışmalar kapsamında yapının mimari özellikleri belirlendi. Türk Tarih Kurumunun maddi desteğiyle hazırlanan restorasyon projeleri doğrultusunda sürdürülen çalışmaların büyük bölümü 2026 yılında tamamlandı.
Antik çağda kız ve erkek çocuklar eğitim alıyordu
Teos’un eğitim tarihine ilişkin en önemli belgelerden biri, Polythros Eğitim Vakfı’na ait yazıt. Yaklaşık 2 bin 200 yıl önce yaşayan varlıklı Teoslu Polythros, 34 bin drahmi bağışlayarak çocukların eğitimini destekleyen bir vakfın kurulmasını sağladı.
Vakıf aracılığıyla özgür doğmuş kız ve erkek çocukların eğitim alması desteklenirken yazıtlar, dönemin ders programı ve eğitim düzeni hakkında ayrıntılı bilgiler sunuyor.
Prof. Dr. Kadıoğlu, Teos’taki eğitim sisteminin özelliklerini şöyle anlattı:
“Bu tür eğitim vakıflarını antik kentlerin çok azında biliyoruz. Teos’ta kız ve erkek çocukların eğitim aldığını görüyoruz. Daha da önemlisi, öğrencilerin hangi dersleri alacağına öğretmenlerin karar verdiğini biliyoruz. Öğretmenler arasında anlaşmazlık çıkarsa 40 yaşın üzerindeki müdür yardımcısı devreye giriyor. Bu ayrıntılar, antik dönemde eğitimin nasıl örgütlendiğini anlamamız açısından çok önemli.”
Yazıtlara göre öğrenciler okuma, yazma, dil bilgisi, edebiyat ve müzik derslerinin yanı sıra beden eğitimi ve savaş talimleri de alıyordu. Öğretmenlerin görev dağılımı ve aralarındaki anlaşmazlıkların çözümü için belirlenen kurallar da eğitim sisteminin işleyişini ortaya koyuyor.
En yüksek ücret telli çalgı öğretmenlerine veriliyordu
Teos’ta bulunan yazıtlar, öğretmenlerin yıllık ücretlerine ilişkin bilgileri de içeriyor. Buna göre en yüksek maaşı telli çalgıları öğreten müzik öğretmenleri alıyordu.
Kadıoğlu, müzik ve temel bilgi sınavlarının meclis binasında yapıldığının yazıtlarda açıkça belirtildiğini aktarırken beden eğitimi ve savaş talimi sınavlarının ise kentin kuzeyindeki gymnasion yapısında gerçekleştirildiğinin düşünüldüğünü söyledi.
Bu bulgular, Teos’ta yalnızca derslerin değil, öğretmenlerin ücretlerinin ve sınavların yapıldığı mekânların da belirli bir düzen içinde olduğunu gösteriyor.
Kral III. Antiokhos’tan dikkat çeken heykel talebi
Teos’un meclis binası, kentin iç yönetiminin yanı sıra Hellenistik dönemin güçlü krallıklarıyla kurduğu diplomatik ilişkilere dair izler de taşıyor. Seleukos Kralı III. Antiokhos’a ait mektuplar ve onurlandırma yazıtları, MÖ 3. yüzyılın sonlarındaki siyasi ilişkileri aydınlatıyor.
Kadıoğlu’nun aktardığına göre III. Antiokhos, Teos’a özerklik, vergi muafiyeti ve sığınma hakkı gibi ayrıcalıklar tanıdı. Bunun karşılığında kentten bronz bir heykelinin meclis binasına dikilmesini ve her yıl mevsim meyveleriyle süslenmesini istedi.
Bu kayıtlar, Teos’un dönemin siyasi güçleriyle ilişkilerini ve onurlandırma geleneklerini ortaya koyan belgeler arasında yer alıyor.
Yazıtlar kentin güçlü ailelerini de anlatıyor
Meclis binasında bulunan heykel kaideleri ve yazıtlar, Roma döneminde Teos’un önde gelen ailelerinin toplumsal yaşamdaki konumuna ilişkin bilgiler de içeriyor.
Yazıtlardan, Fesinos’un eşi Stratonike’nin önemli dinî görevler üstlendiği, kızları Klaudia Tryphaina’nın ise Efesli Tiberius Klaudius Italicus ile evlenerek Efes’e yerleştiği anlaşılıyor. Bulgular, dönemin aile ilişkileri ve toplumsal yapısına ışık tutuyor.
Teos’un mermerleri Roma mimarisinde kullanıldı
Teos, mimari yapılarında kullanılan değerli taşlarla da tanınıyordu. Koyu renkli damarları ve farklı tonlarıyla öne çıkan, antik kaynaklarda Lucullus mermeri olarak anılan ve günümüzde Africano mermeri adıyla da bilinen taş, Roma İmparatorluğu’nun mimari süslemelerinde kullanıldı.
Meclis binasının döşemesinde de bu mermerin örneklerine rastlandı. Söz konusu buluntu, Teos’un taş işçiliği ve mimari estetiği hakkında bilgi veriyor.
Dionysos Tapınağı’nın inşası yaklaşık 360 yıl sürdü
Teos’un önemli mimari yapılarından biri, şarap, bereket ve eğlence tanrısı Dionysos’a adanan tapınak. Antik dünyanın tanınmış mimarlarından Hermogenes’e atfedilen yapı, Romalı mimar ve mühendis Vitruvius’un eserlerinde de yer alıyor.
Kazılar öncesinde tapınağın depremler nedeniyle defalarca yıkılıp yeniden inşa edildiği düşünülüyordu. Ancak 2010 yılından itibaren yürütülen çalışmalar, yapının farklı dönemlerde genişletilerek bugünkü planına ulaştığını ortaya koydu.
Prof. Dr. Kadıoğlu, tapınağın geçirdiği değişimi şöyle açıkladı:
“Hermogenes’in tarihini MÖ 3. yüzyılın son çeyreğine yerleştiriyoruz. İlk aşamada önünde ve arkasında duvarlar arasında ikişer sütun bulunan daha küçük bir tapınak inşa edilmiş. Bu yapı uzun süre kullanılmış. Roma İmparatoru Hadrian döneminde ise çevresine yeni 6x11 sütun sırası eklenerek tapınak genişletilmiş. Böylelikle yaklaşık 360 yıla yayılan bir inşa sürecinden söz ediyoruz.”
Dionysos’un anıtsal kült heykelinden günümüze ulaşan yaklaşık 82 santimetre yüksekliğindeki baş, heykelin tamamının yaklaşık 5 metre yüksekliğinde olabileceğine işaret ediyor. Kadıoğlu, Roma İmparatoru Hadrian’ın MS 124 yılında Efes üzerinden Teos’a gelmiş olabileceğini, tapınağın genişletilmesinin ise MS 132 yılına kadar tamamlanmış olmasının muhtemel olduğunu belirtti.
2026 kazılarında 13 yazıt ortaya çıkarıldı
Teos’taki 2026 yılı çalışmalarının önemli bölümlerinden biri Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı’nda gerçekleştirildi. Tapınağın güney, doğu ve kuzey kenarlarında yapılan çalışmaların ardından batı uzun kenarında da kazılar sürdürüldü.
Kazı ekibi, tapınağın çevresinde üzerinde heykeller bulunduğu değerlendirilen yeni anıt kaideleri belirledi. Ancak bu kaidelerin kimler adına dikildiği henüz bilinmiyor.
Tapınağın önündeki taş döşeli meydanda ise daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılan mimari bloklar bulundu. Bu blokların üzerinde yer alan 13 yazıtın, Teos’un erken dönemlerdeki siyasi ve toplumsal ilişkilerine dair önemli bilgiler içerdiği belirtildi.
Kadıoğlu, bulunan yazıtların önemini şu sözlerle değerlendirdi:
“Tapınağın çevresinde yeni anıt kaideleri belirledik. Bu kaidelerin üzerinde onurlandırılmış kişilere ait heykellerin bulunmuş olması gerekiyor. Ancak kimlere ait olduklarını henüz bilmiyoruz. Ayrıca bu tapınağın önündeki taş döşeli meydanda, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılmış mimari bloklar tespit ettik. Bunların üzerinde 13 yazıt bulunuyor. Bu yazıtlar bize kentin daha erken dönemlerdeki siyasi ve toplumsal ilişkileri hakkında önemli bilgiler veriyor”
Büyük İskender’in komutanı Parmenion’un adı bulundu
2026 yılı kazılarında ortaya çıkarılan yazıtlar arasında, Büyük İskender’in önemli komutanlarından Parmenion’un adının yer alması da dikkat çekti.
Buluntular arasında yabancı yargıçlarla ilgili kararlar da bulunuyor. Yazıtlardan, Teosluların bazı kamusal davaların çözümü için Miletos, Smyrna ve Mytilene’den yargıçlar davet ettiği, bu yargıçların yanı sıra onları gönderen kentleri de onurlandırdığı anlaşılıyor.
Bu belgeler, Teos’un diğer kentlerle kurduğu ilişkiler ve kamusal davaların çözümünde izlenen yöntemler hakkında bilgi sunuyor.
Antinoos’un mermer portresi gün yüzüne çıkarıldı
Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı’ndaki kazılarda bulunan önemli eserlerden biri de Roma İmparatoru Hadrian’ın yakın çevresinde yer alan Antinoos’a ait mermer portre oldu.
İnsan ölçülerine yakın boyutlardaki portreyi değerlendiren Prof. Dr. Kadıoğlu, buluntunun Anadolu’daki benzer örnekler açısından önem taşıdığını belirtti.
Kadıoğlu, “Burada Antinoos’un normal insan ölçülerinde bir portresini bulduk. Anadolu’da bu ölçülerde bilinen tek örnek olması bakımından çok önemli. Yazıt parçalarıyla birlikte değerlendirdiğimizde, yapının ikinci yüzyılda Tanrıça Roma ve Augustus’un yanı sıra Antinoos’la da ilişkili bir kutsal alan olarak kullanıldığını söyleyebiliyoruz” dedi.
Anakreon’un doğduğu kent sanatçıları bir araya getiriyordu
Teos, siyasi ve ticari kimliğinin yanı sıra kültür ve sanat alanındaki konumuyla da öne çıkıyordu. Lirik şiirin tanınmış isimlerinden Anakreon’un doğduğu kent, Dionysos Sanatçılar Birliği sayesinde Akdeniz dünyasının önemli sanat merkezlerinden biri haline geldi.
MÖ 6. yüzyıldan itibaren gelişen Teos, özellikle Hellenistik dönemde ticaretin, sanatın ve düşüncenin buluştuğu merkezlerden biri oldu. İki limanı aracılığıyla Akdeniz’e açılan kent, farklı uygarlıklarla kurduğu ilişkiler sayesinde zengin bir kültürel miras oluşturdu.
Bugün devam eden kazı ve restorasyon çalışmaları, Teos’un yönetim, eğitim, siyaset ve sanat tarihine ilişkin yeni bulguların ortaya çıkarılmasını sağlıyor. Büyük ölçüde restore edilen meclis binasının kültür ve sanat etkinliklerine ev sahipliği yapmaya başlamasıyla antik yapı, binlerce yıl sonra yeniden kamusal yaşamın bir parçası haline geliyor.
Yorumlar
Yorum yapabilmek için giriş yap veya üye ol