Muş Üzümünün Tarihi ve Bölgesel Çeşitliliği

Muş, köklü geçmişiyle tanınan zengin üzüm çeşitliliğine sahiptir ve bu türler binlerce yıldır bölgedeki yerlerini korumaktadır.

Binlerce yıl öncesine dayanan Muş üzümleri, bölgede farklı özelliklere sahip çok sayıda varyasyonla yetiştirilmektedir. Bu üzümler sadece sofralık tüketim için değil, aynı zamanda pekmez ve bastık üretimi amacıyla da değerlendirilir. Bölgede bilinen çeşitler arasında Muş'un siyah üzümü olarak anılan Güz üzümü, öküz gözü, beyaz üzüm, zincir üzümü, vakas üzümü ve Kaşmir üzümü bulunmaktadır. Sulu yapısıyla öne çıkan Muş üzümlerinin geçmişte bölge sınırlarının dışına taşındığı bilgisi de mevcut.

Muş üzümü üzerine araştırmalar yapan yüksek lisans öğrencisi Serkan Gülesmer, bu üzümün tarihi yolculuğunun Hititlere kadar uzandığını ve Urartu döneminde bağcılık faaliyetlerinin daha da geliştiğini belirtti. Gülesmer, Evliya Çelebi'nin 17. yüzyılda bölgeye yaptığı seyahatte Muş ve çevresindeki üzümlerden bahsettiğini ve bu ürünlerin bölgeden dışarıya ihraç edildiğini aktardı. Ayrıca, Osmanlı dönemine ait kayıtlar incelendiğinde, Muş'ta yaklaşık 24 bin bağın kaydedildiği görülüyor. Gülesmer, aradan geçen zaman içinde yaşanan göçler ve nüfus hareketleri sebebiyle bu bağ kültürünün büyük bir kısmının yok olduğunu ifade etti.

"Muş üzümü, Urartulardan günümüze kadar uzanan, dünya çapında tanınan bir üzüm türüdür. Muş üzümünün çeşitli türleri mevcuttur; bunlar özellikle sofralık ve bahsi geçen şaraplık üzümlerdir. Bazı bölgelerde ise pekmez ve bastık yapımında kullanılır. Kaşmir üzümü, Muş'un siyah üzümü olarak adlandırdığımız Güz üzümü, öküz gözü ve beyaz üzümün yanı sıra zincir üzümü ve vakas üzümü gibi farklı çeşitleri de bulunmaktadır. Bu çeşitlerin bazıları tüketim için, bazıları ise şarap yapımında, bazıları da pekmez olarak kullanılır ve oldukça ünlüdür. Aynı zamanda sulu bir meyvedir," diye konuştu.

Evliya Çelebi'nin 17. yüzyılda Muş ve çevresini ziyaret ettiği sırada bölgedeki üzümlerden bahsettiğini belirten Gülesmer, üzümün tarihinin Hititlere dayandığını ve Urartu döneminde geliştiğini vurguladı. Hititler ve Urartular dönemlerinde üzümleri koruma amaçlı yasaların bulunduğunun bu önemli bir detay olduğunu ekledi. 17. yüzyılda Evliya Çelebi, Muş ve Van bölgesini gezerken bu üzümü keşfettiğini ve Seyahatnamesi'nde bu üzümün bölge dışına çıkarıldığını ve büyük bir meşhuriyet kazandığını dile getirdi. Kaynaklarda, bu üzümün Fransa'ya ulaştığına dair bilgiler de mevcuttur; Tehcir Kanunu kapsamında göç eden yabancı uyruklu vatandaşlar Fransa, Amerika ve diğer bölgelere yerleşirken, yanlarında bu üzüm çeliklerini de götürmüşlerdir. Bu göçmenler tarafından taşınan ürünün orijinal Muş üzümü olduğu belirtildi.

Güngeşmer, Muş üzümünün günümüzde unutulmaya yüz tuttuğunu ifade ederek, Osmanlı kaynaklarında Muş'ta 24 bin bağın kayıtlı olduğu bilgisinin, zamanla azaldığını söyledi. Göçler ve insanların yer değiştirmesi gibi faktörlerin bu bağ kültürünü unutulmaya ittiğini belirtti. Şu anda Muş'ta sayılabilir düzeyde bağ kalmıştır. Bu bağlar arasında Mehmetcan bağları, İncebel bağları, Kale bağları, Karaağaç bağları, Mongok bağları, Pamukluk bağları ve Çiriş bağları bulunmaktadır. Bu bağlar, Muş'ta hâlâ aktif olarak meyvecilik, sebzecilik ve tarım faaliyetlerinin yapıldığı yerlerdir. Gülesmer, bu üzüm türünün yok olmasını önlemek amacıyla Tarım ve Orman Bakanlığı'nın bu bitkiyi ve üzümü desteklemesini talep etti.