Uzay görevlerinin tür ve hacmi arttıkça, daha fazla roketin fırlatılması zorunlu hale gelirken, yeniden kullanılabilir roketler maliyetleri düşürmesi, roket enkazını azaltması ve fırlatma sıklığını artırmasıyla uzay yarışının merkezi haline geliyor.
Yüksek maliyetler, roket üretiminin yavaşlığı nedeniyle düşen fırlatma temposu, çoklu uydu görevlerinde yaşanan kapasite sıkıntıları, roket enkazının çevresel etkileri ve erişim sorunları, geleneksel roket fırlatma yöntemlerinin uzay çalışmalarını sınırlandıran temel dezavantajlar arasında yer alıyor.
ABD'li iş insanı Elon Musk'ın şirketi SpaceX tarafından geliştirilen Falcon 9 roketi, ilk aşama roketinin kontrollü şekilde Dünya'ya geri dönmesini ve yeniden kullanılabilir olmasını sağladı. İlk dikey iniş 2015'te başarıyla gerçekleştirildi ve uzay taşımacılığında ekonomik modeli kökten değiştirerek önemli bir dönüm noktası oldu. Aynı güçlendiricilerin birçok kez yeniden uçurulması, roket üretim maliyetlerinin daha fazla fırlatma görevine yayılmasını sağladı. Bu durum, ticari uydu operatörleri ve kamu kurumları için fırlatma hizmetlerinin birim maliyetinde önemli düşüşlere yol açtı. Geleneksel tek kullanımlık roketlerde bir fırlatmanın maliyeti 160 milyon dolara kadar çıkabiliyorken, Falcon 9 ile bu maliyet yaklaşık 67 milyon dolara iniyor. Yörüngeye taşıma maliyeti, 1981-2011 yılları arasında kilogram başına yaklaşık 10 bin dolar iken, SpaceX'in yeniden kullanılabilir Falcon 9 roketiyle bu rakam 2 bin 500 dolara kadar geriledi. NASA verilerine göre, Crew Dragon görevlerinde yeniden kullanılabilir Falcon 9 sayesinde 500 milyon doların üzerinde tasarruf sağlandı. Bu düşüşler, küresel roket fırlatma görevlerinin ve fırlatılan uydu sayısının artmasına neden oldu.
AA muhabirinin Satellite Industry Association'ın (SIA) 2025 raporundan derlediği verilere göre, 2025'te dünya genelinde 296'sı ticari olmak üzere toplam 325 fırlatma gerçekleştirildi ve 4 bin 434 uydu yörüngeye yerleştirildi. 2025'te, bir önceki yıla göre yörüngeye taşınan uydu sayısında yüzde 65 artış kaydedilirken, yörüngedeki aktif uydu sayısı da 14 bin 266'ya ulaştı.
Maliyetlerdeki düşüşün yanı sıra, ilk kademenin yeniden fırlatma için yaklaşık 21 gün içinde hazır hale getirilebilmesi, fırlatma sıklığını artırırken uzaya taşınan uydu sayısının da artmasını sağladı. Küresel fırlatma verilerine göre, 2020'de toplam fırlatmaların yüzde 22'sini gerçekleştiren SpaceX, 2025 sonu itibarıyla bu payı yüzde 50'ye çıkardı. Çin, 2022'de kaptırdığı liderliği tekrar almak için çalışıyor. Küresel fırlatma yarışında 2020 yılı verilerine göre Çin, toplam 114 fırlatmanın 39'unu, ABD ise 37'sini gerçekleştirmişti. 2022'de ABD, SpaceX'in yeniden kullanılabilir roket teknolojisinin sağladığı avantaj sayesinde küresel fırlatma sayısında Çin'i geride bıraktı. O yıl gerçekleştirilen 186 fırlatmanın 64'ünü Çin, 78'ini ise ABD gerçekleştirdi. 2022'de roket fırlatma sayısında ABD'nin payı yüzde 42, Çin'in payı ise yüzde 34 iken, 2025'te ABD'nin payı toplam fırlatmaların yüzde 55'ine yükseldi, Çin'in payı yüzde 28'e geriledi.
ABD'nin yeniden kullanılabilir roket teknolojileriyle elde ettiği üstünlük karşısında geri kalmamak için Çin, benzer teknolojilere yönelik yatırımlarını hızlandırdı. Ülkede, 2016'da özel sektör firmaları, yeniden kullanılabilir roketler için dikey iniş testlerine başladı. Çeşitli denemelerde kısmi başarılar elde edilse de istenilen sonuçlara ulaşılamadı. Falcon 9'un geri kazanım kabiliyetine yaklaşan ilk başarılı dikey iniş ve geri kazanım denemesi 10 Temmuz'da Long March 10B roketiyle yapıldı.
Çin Havacılık ve Uzay Bilimi ve Teknolojisi Kurumuna (CASC) ait Long March 10B roketi, ülkenin güneyindeki Hainan eyaletinde bulunan Wenchang Fırlatma Üssü'nden fırlatıldı. SpaceX'in "iniş takımı kullanma" yaklaşımından farklı olarak, Long March 10B roketinin ilk kademesi fırlatmanın ardından dikey olarak Dünya'ya döndü ve Güney Çin Denizi'nde konuşlandırılan yüzer platformdaki kablo-ağ sistemi tarafından başarıyla yakalandı. Bu gelişme, Çin'in ilk başarılı kontrollü roket geri kazanımı olarak kayıtlara geçti.
Falcon 9'daki gibi roketin üzerine iniş için bacak mekanizması eklemek, rokete ilave ağırlık getiriyor ve taşıyabileceği faydalı yük kapasitesinden ödün verilmesine neden oluyor. Long March 10B'teki kancalı ağ sistemi ise bu ağırlığın azaltılmasına olanak tanıyor. Bu da yakıt verimliliğine ve uydu taşıma kapasitesinin artırılmasına kapı aralıyor.
Her iki ülkede öne çıkan bu çalışmaların yanı sıra farklı şirketler tarafından yeniden kullanılabilir roketlere yönelik yoğun bir çalışma yürütülüyor.
ABD ve Çin'in ardından yeniden kullanılabilir roket teknolojileri üzerinde çalışan ülkeler de test aşamasına yaklaşırken, Avrupa ve Hindistan projelerini hızlandırıyor. Hindistan'ın ADMIRE programı kapsamında ilk dikey iniş denemelerinin 2027'de gerçekleştirilmesi hedefleniyor. Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ise yeniden kullanılabilir roket demonstratörü THEMIS'in ilk dikey kalkış ve iniş testini yıl içinde yapmayı planlıyor.
Avrupa'da ayrıca Japonya, Fransa ve Almanya'nın ortak geliştirdiği yaklaşık 13 metre uzunluğundaki yeniden kullanılabilir teknoloji demonstratörü CALLISTO'nun ilk uçuşunun da 2026 içinde Fransız Guyanası'ndan gerçekleştirilmesi hedefleniyor.
Yorumlar
Yorum yapabilmek için giriş yap veya üye ol