İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi (İKÇÜ), Türkiye’de dijital eşitsizliğin farklı boyutlarını ve bu alandaki çözüm yollarını ele alan önemli bir çalıştaya ev sahipliği yaptı. TÜBİTAK 3005 kapsamında desteklenen bilimsel araştırma projesi çerçevesinde gerçekleştirilen programda, üniversite öğrencilerinin dijital teknolojilere erişimlerinin yanı sıra bu teknolojileri somut kazanımlara dönüştürme düzeyleri değerlendirildi.
İKÇÜ Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Medya ve İletişim Bölümü tarafından yürütülen “Dijital Eşitsizlikten Dijital Katılıma: Üçüncü Derece Dijital Eşitsizliğin Azaltılmasına Yönelik Çözüm ve Politika Önerileri” başlıklı çalıştay, akademisyenleri, araştırmacıları ve uzmanları bir araya getirdi. Türkiye genelinde gerçekleştirilen saha araştırmasının bulgularının paylaşıldığı etkinlikte, dijital eşitsizliğin azaltılmasına yönelik stratejiler ve kamu politikalarına katkı sağlayabilecek öneriler üzerinde duruldu.
Dijital erişim tek başına yeterli değil
Çalıştayın açılışında konuşan proje yürütücüsü Prof. Dr. Elif Korap Özel, dijitalleşmenin yeni fırsatlar sunarken farklı eşitsizlikleri de beraberinde getirdiğine dikkat çekti. Projenin Ege Üniversitesi ve İzmir Demokrasi Üniversitesi ortaklığıyla yürütüldüğünü belirten Korap Özel, dijital teknolojilere erişimin herkesin bu teknolojilerden eşit ölçüde yararlandığı anlamına gelmediğini vurguladı.
TÜİK verilerine göre 16-74 yaş grubunda internet kullanım oranının yüzde 88,8 olduğunu hatırlatan Korap Özel, araştırmanın odağını şu sözlerle anlattı:
“Projemiz; üniversitemiz tarafından, Ege Üniversitesi ve İzmir Demokrasi Üniversitesi ortaklığıyla farklı disiplinlerden gelen değerli hocalarımızın katkılarıyla yürütülüyor. Danışmanlarımız arasında yer alan ve dünyada dijital eşitsizlik konusunda en fazla atıf alan bilim insanlarından biri olan Prof. Dr. Jan A.G.M. Van Dijk, çalışmalarımızı yakından izleyerek bize rehberlik ediyor. TÜİK verilerine göre 16-74 yaş grubunda internet kullanım oranı yüzde 88,8 olarak görünüyor. Bu durum sanki toplumda herkesin cihaza ve bağlantıya erişimi varmış gibi bir algı oluştursa da tek başına internete erişmek ya da kullanım becerisine sahip olmak, bilgi ve iletişim teknolojilerinden eşit düzeyde fayda sağlandığı anlamına gelmiyor. Birinci ve ikinci derece eşitsizliklerin ötesinde, biz araştırmamızda doğrudan üçüncü derecedeki somut sonuçlara odaklandık. Bireylerin çevrim içi etkinliklerden öğrenme, iş fırsatı, ekonomik getiri, katılım ve yaşam kalitesi gibi alanlarda hangi kazanımları sağladığını ve hangi grupların risklere daha fazla maruz kaldığını inceledik”
Türkiye’nin dijital eşitsizlik haritası çıkarılıyor
Araştırmanın hedeflerinden birinin Türkiye’deki dijital eşitsizliğin bölgelere ve kullanım alanlarına göre dağılımını ortaya koymak olduğunu belirten Korap Özel, saha çalışmasıyla Türkiye’ye özgü bir dijital eşitsizlik ısı haritası oluşturmayı amaçladıklarını ifade etti.
Projenin nitel boyutunda ağ etkisinin de incelendiğini aktaran Korap Özel, araştırmanın kapsamına ilişkin şu bilgileri verdi:
“Amacımız, Türkiye’deki üniversite öğrencileri arasında 3. derece dijital eşitsizlik türlerini ve düzeylerini saha araştırmasıyla belirlemek; elde edilen bulgular doğrultusunda da Türkiye’ye özgü bir dijital eşitsizlik ısı haritası çıkarmaktı. Araştırmamızın nitel boyutunda ayrıca ‘ağ etkisinin’ bireylerin dijital eşitsizlik düzeyine etkisini ölçtük. Bu ısı haritası sayesinde dijital eşitsizliğin Türkiye'de hangi bölgelerde ve hangi alanlarda yoğunlaştığını somut verilerle ortaya koyuyoruz. Örneğin bir bölgede eğitim amaçlı kullanım düşük kalırken, başka bir bölgede yurttaşlık katılımındaki dezavantajlar öne çıkabiliyor. Sınırlı kaynakların etkin kullanımı ve kamu politikalarının planlanması sürecinde bu haritadaki verilerden faydalanılmasını umuyoruz”
Üniversite öğrencilerinin dijital kazanımları incelendi
Araştırmanın neden üniversite öğrencileri üzerinde yürütüldüğüne de açıklık getiren Korap Özel, bu grubun cihaz, altyapı ve kullanım becerileri bakımından görece avantajlı olduğunu belirtti. Araştırmada, mevcut imkânların eğitim, istihdam ve diğer yaşam alanlarında ne ölçüde somut faydaya dönüştürülebildiğinin ölçüldüğünü kaydetti.
Kuramsal çerçevenin Van Dijk’ın “Kaynaklar ve Benimseme Kuramı” üzerine oluşturulduğunu aktaran Korap Özel, ölçme aracının Türkiye’ye özgü VPN kullanımı gibi koşullar dikkate alınarak uyarlandığını söyledi. Ayrıca London School of Economics’ten Helsper’ın ağ etkisi yaklaşımıyla kampüslerin ve sosyal çevrelerin dijital kullanım üzerindeki etkisinin de araştırıldığını ifade etti.
2 bin 190 öğrencinin verileri analiz edildi
Çalıştayda araştırmanın nicel bulgularını paylaşan proje araştırmacılarından Doç. Dr. Mustafa Yalçın, Türkiye genelinde 12 İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması (İBBS) bölgesinde, 2 bin 190 lisans öğrencisiyle anket çalışması gerçekleştirildiğini açıkladı.
Araştırmada geleneksel yedi coğrafi bölge yerine sosyolojik gelişmişlik ve refah düzeyini esas alan bölgesel sınıflandırmanın kullanıldığını belirten Yalçın, analizlerin SPSS, Amos, R ve Python programlarıyla yürütüldüğünü söyledi.
Birinci derece dijital eşitsizlik kapsamında cihaz ve internet altyapısına erişimin incelendiğini aktaran Yalçın, İstanbul ve Doğu Marmara bölgelerinin daha yüksek ortalamalara sahip olduğunu, Orta Anadolu'nun ise en düşük seviyede kaldığını belirtti.
Öğrencilerin yüzde 70’inden fazlası belirli cihazlara erişemiyor
Dijital teknolojilere erişimdeki farklılıkların yanı sıra öğrencilerin yeni nesil teknolojileri kullanma olanaklarına da dikkat çeken Yalçın, araştırmada sanal gerçeklik ekosistemine yönelik cihazlara erişim konusunda önemli bir eksiklik tespit ettiklerini söyledi.
Yalçın, bulgulara ilişkin şu değerlendirmeyi yaptı:
“Türkiye’nin Web 4.0’a geçtiği beyan edilse de insan-makine etkileşimini ve sanal gerçeklik (VR) ekosistemini temel alan cihazlara öğrencilerimizin %70’inden fazlasının erişemediğini belirledik. Bu da 4.0 evresine tam anlamıyla geçilemediğini açıkça gösteriyor. Demografik değişkenlere baktığımızda ise erkek öğrencilerin cihaza erişim ve beceri düzeylerinin kız öğrencilere göre, fen bilimleri öğrencilerinin ise sosyal bilimler ve sağlık bilimleri öğrencilerine göre daha yüksek olduğunu gördük. Ayrıca hane halkı geliri arttıkça cihaza erişim, yaratıcı ve mobil beceriler de doğru orantılı olarak artıyor”
Dijital beceriler somut faydayı belirliyor
Üçüncü derece dijital eşitsizlik kapsamında eğitim, iş fırsatları, ekonomik kazanç, yurttaşlık, sağlık ve yaşam kalitesi gibi alanlarda elde edilen sonuçların incelendiğini belirten Yalçın, İstanbul’un üç eşitsizlik düzeyinde de en yüksek skora sahip olduğunu, Orta Anadolu’nun ise en düşük ortalamalarda kaldığını aktardı.
Makine öğrenmesi modelleriyle gerçekleştirilen analizlerin dijital becerilerin önemini ortaya koyduğunu ifade eden Yalçın, erişimden çok beceri farklılıklarının somut kazanımlarla güçlü bir ilişki gösterdiğini belirterek şöyle konuştu:
“Üçüncü derece dijital eşitsizlikte bireylerin teknolojiyi eğlenceden öte eğitim, iş fırsatları, ekonomik getiri, yurttaşlık, sağlık ve yaşam kalitesi gibi alanlarda ne ölçüde faydaya dönüştürdüğünü inceledik. İstanbul bölgesi her üç düzeyde de en yüksek skora sahipken, Orta Anadolu bölgesi en düşük ortalamalarda kaldı. Makine öğrenmesine dayalı analizlerimizde çok net bir gerçeklikle karşılaştık: Somut fayda, erişimden ziyade beceri eşitsizliği ile çok daha güçlü bir ilişkiye sahip. Yani somut kazançları artırmak istiyorsak, öncelikli olarak dijital becerilerin geliştirilmesine odaklanmamız gerekiyor”
Kamu politikalarında dijital becerilere öncelik verilmeli
Cihaza erişimi artırmaya yönelik geçmişte uygulanan teşviklerin ve KDV indirimlerinin önemli adımlar olduğunu belirten Yalçın, bundan sonraki süreçte dijital imkânların somut kazanımlara dönüştürülmesine odaklanılması gerektiğini vurguladı.
Araştırmanın doğu-batı ayrımından ziyade bölgesel ve alana özgü farklılıkları ortaya koyduğunu ifade eden Yalçın, çalışmanın politika geliştirme süreçlerine katkısını şu sözlerle değerlendirdi:
“Ülke olarak cihaza erişimin farkındayız ve bu yönde adımlar atıldı. Bireylerin elde ettikleri dijital imkânları eğitime, istihdama ve toplumsal katılım gibi somut kazanımlara dönüştürmesini sağlayacak politikalar oluşturmanın da süreci olumlu etkileyeceğini söyleyebiliriz. Çalışmamızın bulguları, doğu-batı eksenli bir açıklamadan ziyade bölgesel ve alana özgü dinamiklerin varlığını gösteriyor. Sınırlı kamu kaynaklarının etkin kullanımı ve politika önceliklendirmesi açısından bu ısı haritası ve veriler karar alıcılara yol gösterecektir”
Çalıştay, Türkiye’de dijital eşitsizliğin yalnızca teknolojiye erişim üzerinden değerlendirilemeyeceğini, dijital becerilerin geliştirilmesi ve teknolojinin yaşamın farklı alanlarında faydaya dönüştürülmesinin de önem taşıdığını ortaya koydu.
Yorumlar
Yorum yapabilmek için giriş yap veya üye ol